مصرى ، ابراهيم ادهم ، حارث محاسبى ، بايزيد بسطامى ) « 5 » مىگذريم و به آثار بر روى هم تحقيق ناشده و تقريبا ناشناختهء شقيق بلخى مىپردازيم . 1 . شقيق بلخى يا تجربه در چهار منزل شقيق ، مريد ابراهيم ادهم ( متوفّى در حدود 165 / 782 ) و مرشد حاتم اصمّ ( متوفّى 237 / 852 ) ، يكى از بنيانگذاران مكتب تصوّف خراسان بود ؛ او در سال 194 / 810 در جنگ با كافران به شهادت رسيد . صاحبان تراجم احوال اسلامى جملگى به تكرار آورده‌اند كه « او پيوسته سخن از توكّل مىگفت » و اين را ماسينيون چنين تعبير مىكند : « شقيق نخستين كسى است كه تعريفى از مفهوم آرمانى توكّل به عنوان يكى از « احوال عرفانى » به دست داده است . » « 6 » ولى همچنين گفته‌اند كه او نخستين كس در خراسان است كه در « علوم احوال » سخن گفته است « 7 » ؛ و هجويرى روايت مىكند كه « وى را تصانيف بسيار است اندر فنون علم » « 8 » ؛ افسوس كه هجويرى چنان كه رسم نويسندگان تراجم احوال در اين دوره است ، هيچ يك از عناوين كتابهاى او را ذكر نكرده است ، ولى البته اين بدان معنى نيست كه او از آنها بىاطلاع بوده است ؛ سلمى نيز در مورد صوفيانى كه آثارشان را به خوبى مىشناخته به همين شيوه عمل كرده است . بنابراين ، نمىتوان اصالت رساله‌اى را كه به نام شقيق بلخى در يك نسخهء خطّى استانبول « 9 » تحت عنوان آداب العبادات محفوظ مانده است تحقيق ناكرده نفى كرد . همه چيز در اين رساله ، از سبك گرفته تا واژگان و آراء ، نشان دهندهء ذهنى باستانى و حاكى از تحليلى دربارهء تجربهء مذهبى مقدّم بر هرگونه تأثير فلسفى ، مثلا از نوع يونانى آن ، است . وانگهى « اسناد » آن نيز همان است كه اساس قسمتى از روايات شقيق را ، كه نويسندهء حليةالاولياء ( جلد هشتم ، ص 73 - 57 ) نقل‌مىكند ، تشكيل‌مىدهد : يعنى روايت از ابو عقيل

--> ( 5 ) . محقّقانى مانند ماسينيون ، م . اسميث ، نيكلسن ، بدوى ، فان اس . ( 6 ) . تحقيق ، ص 259 - 258 كه در آن ماسينيون تعاليم شقيق دربارهء توكّل را شرح مىدهد ؛ همچنين نگاه كنيد به : VanEss , DieGedankenwelt , p . 100 . ( 7 ) . سلمى ( طبقات ، ص 61 ) مىگويد : « گمان‌مىكنم كه او نخستين كسى بود كه . . . » ولى مورخان بعدى اين قيد را خذف كرده و نوشته‌اند « نخستين كسى بود كه . . . » ؛ از جمله ابن جوزى ، نسخهء خطى ، پاريس 1505 ، برگ 16 الف . ( 8 ) . كشف المحجوب ، ترجمهء نيكلسن ، ص 111 . ( 9 ) . كتابخانهء توپقاپى ، امانت 1762 ، برگ 159 ب تا 163 الف . جنگ خطّى 208 ( با خط نسخ بسيار قديمى ، بدون تاريخ ) شامل از جمله ، كتاب الوسواس ( برگ 1 الف تا 2 ب ) اثر ابن قدامه ؛ آداب المريدين ( 13 الف تا 64 ب ) اثر سهروردى ؛ كتاب دواءالتفريط ( 65 الف تا 69 ب ) اثر جنيد ؛ كتاب عيوب النّفس ( 70 الف تا 80 ب ) اثر سلمى ؛ الكلام على لا إله الا اللّه ( 88 الف - 96 الف ) اثر حكيم ترمذى ، چند رساله از نجم الدّين كبرى و ابن عربى ( 99 ب - 158 ب ) و سهروردى ( 168 ب - 197 ب ) ، و غيره .